Vlaanderen - Impulsprogramma Defensie: AI en autonome technologie

De Vlaamse Overheidsdienst Werk, Economie, Wetenschap, Innovatie en Sociale Economie (WEWIS) heeft twee oriënterende roadmaps laten ontwikkelen in het kader van de Vlaamse Innovatie- en Industriestrategie voor Veiligheid en Defensie (VISD), goedgekeurd door de Vlaamse Regering op 19 december 2025. B8 – Oriënterende roadmap AI voor Defensie (imec, oktober 2025) brengt 227 bedrijven in kaart op het kruispunt van AI en defensie en definieert 4 focusdomeinen met 14 bouwstenen.
B10 – Oriënterende roadmap Autonome Technologie voor Veiligheid en Defensie (Flanders Make, oktober 2025) identificeert meer dan 120 bedrijven en structureert 2 pijlers met 8 bouwstenen rond vlootinnovatie en autonome missies.

Beide roadmaps vertrekken van een omgekeerde dual-use-logica: civiele AI en autonome technologie worden expliciet gekanaliseerd naar militaire toepassingen, en niet omgekeerd (wat doorgaans de gebruikelijke werkwijze is). Dit creëert een concrete innovatieagenda voor de Vlaamse industrie, maar beide documenten zwijgen over de ethische en governance-implicaties van deze verschuiving, een vaststelling die aandacht verdient in de context van de verregaande militaire uitzondering in de EU AI Act.

De twee roadmaps zijn producten van de Vlaamse Innovatie- en Industriestrategie voor Veiligheid en Defensie (VISD), de overkoepelende Vlaamse strategie voor innovatie in defensie en veiligheid. De visie van de strategie is dat Vlaanderen uitgroeit tot een internationaal toonaangevende regio binnen de Europese veiligheids- en defensiewaardeketen, zowel als voortrekker als partner.

De VISD is opgebouwd rond drie strategische doelstellingen: (1) het versterken van de Vlaamse industriële defensiecapaciteiten, (2) het vergroten van de innovatiecapaciteit van het Vlaamse veiligheids- en defensie-ecosysteem, en (3) het stimuleren van economische groei via defensiegerelateerde industrie en O&O. Acht strategische domeinen worden als prioritair aangeduid: Maritiem, Luchtvaart/(C-)UAS, Ruimtevaart, AI, Cybersecurity, Biotechnologie, Autonome Systemen en Energie/Milieu/Geo-intelligentie.

De implementatie volgt een gelaagd model: de VISD biedt het strategisch kader; domeinspecifieke roadmaps (B1–B10) bepalen de innovatieagenda; daaruit worden projecten gegenereerd; en ondersteunende instrumenten – waaronder WEWIS, VLAIO, FIT, PMV, LRM, FWO en het Vlaams Defensiefonds – zorgen voor financiering en facilitering. Een gedeelde O&I-infrastructuur, communicatie-initiatieven zoals de Defence Innovation Flanders Days (DIF-Days) en monitoring via KPI’s vervolledigen het implementatiemodel.

Een bepalende conceptuele keuze in zowel de VISD als de twee roadmaps is de expliciete omkering van de traditionele dual-use-richting. Historisch gezien dreef defensie-O&O civiele innovatie aan: GPS, het internet en radartechnologie ontstonden allemaal uit militaire programma’s. De VISD en B8 stellen dat deze logica is omgekeerd: civiele AI is nu de primaire motor van defensietoepassingen, niet omgekeerd. Het Vlaamse commerciële AI-ecosysteem – kmo’s, start-ups en onderzoeksinstellingen – is het vertrekpunt. De VISD formaliseert dit via een “push-pull”-benadering: Vlaamse civiele technologische sterktes worden “gepusht” richting geïdentificeerde defensiecapaciteitstekorten.

Deze civiel-naar-militair-richting is bestuurlijk relevant. Ze betekent dat technologieën die ontwikkeld worden onder civiele reguleringskaders, waaronder de EU AI Act, doelbewust worden gekanaliseerd naar militaire toepassingen die van datzelfde kader zijn vrijgesteld. De strategiedocumenten gaan niet in op hoe deze overgang wordt bestuurd, welk toezicht geldt op het moment van omzetting, of welke waarborgen meereizen met de technologie van civiele oorsprong naar militaire toepassing.

De B8-roadmap, opgesteld door imec, brengt 227 Vlaamse bedrijven (270 inclusief Brussel) in kaart op het snijvlak van AI en veiligheid/defensie. Een belangrijke vaststelling is dat meer dan de helft nog niet publiek actief is in het defensiedomein, wat wijst op aanzienlijk latent potentieel volgens de strategie. De roadmap vertaalt geïdentificeerde defensiebehoeften (op nationaal, Europees en NAVO-niveau) naar vier focusdomeinen:

• Focus 1 – AI Sensing: vier bouwstenen rond optische detectie, afstandsgebaseerde detectie, tijdreeksanalyse en sensorfusie.
• Focus 2 – AI Compute: drie bouwstenen rond edge computing, nieuwe hardwareparadigma’s en compute-/testinfrastructuur & sandboxing.
• Focus 3 – AI voor Communicatie: drie bouwstenen rond veilige communicatie, identificatie/tracking/jamming en positionering/navigatie/timing.
• Focus 4 – AI voor Operationele Ondersteuning: vier bouwstenen rond logistiek en beslissingsondersteuning, mens-AI-interactie, simulaties/training en data- & ICT-infrastructuur.

Een doorsnijdend thema in alle vier de domeinen is software-hardware co-design, expliciet gepositioneerd als zowel een performantievereiste als een vereiste voor digitale soevereiniteit. De roadmap identificeert Focus 4 als het domein waar het Vlaamse ecosysteem het breedst aansluit, terwijl Focus 1–3 meer gespecialiseerde bijdragen vereisen van een beperktere groep spelers.

De roadmap stelt ook specifieke testomgevingen voor defensie-AI voor (regelluwe zones) waarin met tijdelijke, minder regelgevende beperkingen wordt gewerkt. 

De B10-roadmap, opgesteld door Flanders Make, brengt meer dan 120 bedrijven in kaart die actief zijn op het snijvlak van autonome technologie en veiligheid/defensie, waarbij de grote meerderheid momenteel op civiele markten gericht is. De roadmap is opgebouwd rond twee pijlers:

• Pijler 1 – Versterken van de innovatiecyclus op vlootniveau (3 bouwstenen): Gedigitaliseerd end-to-end levenscyclusbeheer (BB1.1), gedistribueerde microfabrieken (BB1.2) en productietechnieken & ReX-methoden (BB1.3). Deze bouwstenen bestrijken de volledige levenscyclus van autonome platformen, van ontwikkeling tot inzet en onderhoud.
• Pijler 2 – Veerkrachtige autonome missies met hybride vloten van drones/UXV’s (5 bouwstenen):  De roadmap sluit aan bij de NAVO/EDA-taxonomie voor autonome systemen en onderscheidt drie niveaus van menselijke controle: human-in-the-loop (HITL), human-on-the-loop (HOTL) en human-out-of-the-loop (HOOTL). Opvallend is dat de bouwsteen “Beslissen” (BB2.3) human-on-the-loop als standaard behoudt, terwijl de andere uitvoeringsbouwstenen worden gekaderd als human-out-of-the-loop – een onderscheid dat operationeel is, niet ethisch.

De VISD en de bijhorende roadmaps schetsen een duidelijk implementatietraject. Op korte termijn ligt de prioriteit bij het vertalen van de bouwstenen naar concrete, financierbare projecten die kunnen worden ingediend bij Belgische, Europese en NAVO-financieringsmechanismen (waaronder het Europees Defensiefonds en EDIP). De strategie voorziet in de ontwikkeling van vlaggenschipprojecten die Vlaams leiderschap in prioritaire domeinen aantonen.

Parallel wordt ingezet op ecosysteemvorming: de Defence Innovation Flanders Days (DIF-Days) moeten uitgroeien tot een terugkerend platform voor matchmaking tussen overheid, industrie en kennisinstellingen. WEWIS fungeert als programmacoördinator, terwijl VLAIO, FIT, PMV, LRM en FWO ondersteunende instrumenten aanbieden (subsidies, leningen, risicokapitaal, onderzoeksfinanciering).

De strategie en de oriëntatieroadmaps bevatten geen expliciet ethisch kader, rode lijnen, categorieën van verboden gebruik of een lijst met do’s-and-don’ts voor militaire AI of autonome systemen. De VISD-strategie vermeldt wel een “Ethisch en Strategisch Adviescomité” (ESAC) in de lijst met afkortingen, maar het mandaat, de samenstelling, bevoegdheden en adviesprocedures van dit orgaan worden nergens in de strategiedocumenten uitgewerkt. Of het ESAC operationeel is, waarover het adviseert en hoe de aanbevelingen doorwerken in programma- en projectbeslissingen, blijft  onduidelijk.

De bouwstenen en ecosysteeminstrumenten bieden concrete toegang tot Europese en NAVO-financiering, maar de overgang van civiele naar defensiemarkten brengt regelgevende en commerciële risico’s met zich mee. Exportcontroles onder de EU Dual-Use Verordening (2021/821) leggen vergunningsvereisten op voor software en technologieën met zowel civiele als militaire toepassingen, een aanzienlijke nalevingslast voor bedrijven zonder gespecialiseerde juridische infrastructuur. Aansprakelijkheidsrisico is een verwante zorg: als een civiel AI-product dat is aangepast voor militair gebruik schade veroorzaakt, zijn de verantwoordelijkheden tussen ontwikkelaar, integrator en eindklant juridisch onduidelijk zonder een helder governancekader.

De terugkeer naar civiele markten vormt een structurele uitdaging voor bedrijven die in beide domeinen opereren. Een product dat is verfijnd binnen een defensiecontract (getraind op operationele data en geoptimaliseerd voor dreigingsdetectie) zal niet vanzelfsprekend voldoen aan de conformiteitsbeoordeling onder de EU AI Act wanneer het opnieuw wordt ingezet in civiele toepassingen. Reputatie- en financieringsrisico’s voegen nog een extra dimensie toe: ESG-gevoelige investeerders en sommige EU-financieringsinstrumenten leggen beperkingen op rond militaire toepassingen, en zichtbare banden met defensie kunnen frictie veroorzaken bij civiele overheidsopdrachten.

Frederic Heymans