Heilige Stoel (Vaticaanstad – het centrale bestuursorgaan van de Rooms-Katholieke Kerk) - Encyclische brief Magnifica Humanitas van Zijne Heiligheid Paus Leo XIV – Over het beschermen van de menselijke persoon in het tijdperk van artificiële intelligentie

In Magnifica Humanitas biedt paus Leo XIV zijn eerste systematische beschouwing van artificiële intelligentie als een vraagstuk van bestuur en governance, eerder dan als een reeks afzonderlijke ethische casussen. De encycliek, gepubliceerd ter gelegenheid van de 135e verjaardag van Rerum Novarum, weerspiegelt de reactie van Leo XIII op het industriële kapitalisme: zij benoemt de transformatie van haar tijdperk, verankert een antwoord in de beginselen van menselijke waardigheid en roept politieke en economische actoren op om technologische macht in te zetten ten dienste van het algemeen welzijn.

Het document omvat vijf hoofdstukken en behandelt onder meer de ontwikkeling van de katholieke sociale leer, de theologische en filosofische grondslagen van de menselijke persoon, de specifieke uitdagingen van AI, de bescherming van waarheid en het democratische leven, arbeid in de digitale transitie en de relatie tussen technologische macht en de mogelijkheid van vrede. De reikwijdte ervan is uitzonderlijk breed, zelfs naar de maatstaven van encyclieken, aangezien onderwerpen als autonome wapens, epistemische fragmentatie, afhankelijkheid van digitale platformen en de arbeidsmarkt worden behandeld naast de meer vertrouwde vraagstukken van data-ethiek en algoritmische besluitvorming.

De encycliek is bovendien bijzonder ambitieus. Zij biedt geen technisch kader, maar eerder een morele architectuur: een geheel van richtinggevende beginselen waarvan wetgevers, ontwerpers, onderwijzend personeel en maatschappelijke organisaties worden opgeroepen deze in de praktijk te brengen.

De encycliek dient echter niet te worden gelezen als een beleidsdocument in strikte zin. Haar voornaamste doel is theologisch en leerstellig, eerder dan regulerend of programmatisch. Dit is van belang voor de analyse: hoewel de tekst belangrijke normatieve richtsnoeren kan bieden en het publieke debat kan beïnvloeden, bevat zij geen concrete beleidsinstrumenten, implementatietrajecten of institutionele verantwoordelijkheden zoals men die in een formeel beleidsdocument zou verwachten. De beleidsrelevantie ervan moet daarom worden afgeleid uit haar bredere ethische en theologische beginselen, en niet uit directe beleidsvoorschriften.

Wat: Pauselijke encycliek over artificiële intelligentie, menselijke waardigheid en het algemeen welzijn; Beleidsoriënterend document

Voor wie: Katholieke gelovigen, alle christenen en alle mensen van goede wil; daarnaast specifiek gericht tot beleidsmakers, technologieontwikkelaars en maatschappelijke organisaties.

URL: https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html 

Relevantie voor Belgische en Vlaamse stakeholders:

• De passage over het vervangen van arbeidskrachten door AI in de encycliek is wellicht het onderdeel dat het meest in het oog springt. Het Belgische systeem van sectoraal collectief overleg, georganiseerd via de Nationale Arbeidsraad (NAR/CNT), biedt precies het soort institutioneel kanaal waarlangs het argument van de encycliek — namelijk dat arbeidsverdringing een verdelingsvraagstuk is en geen technische onvermijdelijkheid, en dat werknemers inspraak moeten hebben in de verdeling van productiviteitswinsten — in de praktijk kan worden omgezet. De paritaire comités, die sectorale akkoorden onderhandelen, buigen zich reeds over vraagstukken rond AI en automatisering. De nadruk die de encycliek legt op solidariteit en de waardigheid van arbeid (§156) biedt deze onderhandelingen een expliciet normatief kader waarop actoren zich kunnen beroepen of waartegen zij zich kunnen afzetten, afhankelijk van de belangen die aan tafel vertegenwoordigd zijn.
• Het Belgische medialandschap voegt een tweede dimensie toe. De oproep van de encycliek tot een “ecologie van communicatie” om epistemische fragmentatie als gevolg van algoritmische curatie tegen te gaan, beschrijft een dynamiek die in een klein en meertalig land als België een bijzonder karakter krijgt. Aanbevelingssystemen van platformen, die voornamelijk zijn getraind op Engelstalige en grootschalige taalomgevingen, hebben de neiging gebruikers naar dominante taalgemeenschappen en informatieomgevingen te sturen. Dit kan gevolgen hebben voor de samenhang van de afzonderlijke Vlaamse en Franstalige publieke sferen. De fragmentatie waarover de encycliek bezorgd is, is in de Belgische context niet enkel ideologisch, maar ook linguïstisch en communautair. Dit vormt evenzeer een onderzoeksvraag als een beleidsuitdaging, en is een thema waarmee Belgische mediawetenschappers en de taalgebonden regulatoren (de Vlaamse Regulator voor de Media (VRM) en de Conseil supérieur de l'audiovisuel (CSA)) zich kunnen bezighouden.
• Ten slotte beschikt België nog steeds over een sterk uitgebouwde katholieke institutionele aanwezigheid, waarvan de encycliek de relevantie expliciet aanstipt. Een uitgebreid netwerk van katholieke scholen, ziekenhuizen en welzijnsorganisaties in beide taalgemeenschappen vormt een potentieel mobilisatiepunt waarover seculiere bestuursactoren niet beschikken. De encycliek richt zich niet enkel tot deze instellingen als doelgroep, maar kent hen ook een specifieke rol toe in het proces van “gedeelde onderscheiding” (shared discernment) waarvoor zij oproept. Of deze instellingen die rol zullen opnemen op een manier die leidt tot concrete bijdragen aan governance en beleid, eerder dan tot louter symbolische verbondenheid, valt nog af te wachten.

Klik door naar het Engels voor het volledige artikel.

Frederic Heymans