Verslag: ‘Digital autonomy: turning strategic independence into business opportunity’

Op dinsdag 31 maart 2026 organiseerde sustAIn.Brussels in samenwerking met het Kenniscentrum Data & Maatschappij een debat over digitale soevereiniteit en de kansen die dit biedt voor KMO’s. Drie sprekers - Jurgen Gaeremyn (BeLibre), Daan Witte (soev.ai) en Christopher Peeters (Lecroq) gingen met elkaar in gesprek over de vraag wat digitale autonomie precies betekent en hoe je er in de praktijk rond aan de slag gaat. 

De discussie startte vanuit een concrete vaststelling: de sterke afhankelijkheid van publieke en private organisaties van grote technologiebedrijven, in het bijzonder Amerikaanse spelers. Jurgen Gaeremyn illustreerde dit met eigen onderzoek naar de digitale infrastructuur van publieke diensten in Vlaanderen. Daaruit bleek dat het merendeel gebruikmaakt van Microsoft-diensten, wat volgens hem een potentieel ‘single point of failure’ creëert. 

Deze vaststelling lokte in België nauwelijks politieke of mediatieke reacties uit, terwijl gelijkaardige inzichten in Nederland wél breed werden opgepikt. Dit verschil vormde een rode draad doorheen het gesprek: België lijkt achterop te hinken in het debat én in de praktijk rond digitale soevereiniteit. Kunnen we die achterstand nog in ons voordeel laten uitdraaien?

Een centrale vraag tijdens het panel was wat digitale soevereiniteit precies betekent. De sprekers waren het erover eens dat het geen eenvoudig of eenduidig begrip is.

Daan Witte benadrukte dat digitale soevereiniteit niet in de eerste plaats over veiligheid gaat, maar over controle en flexibiliteit. Essentieel is volgens hem dat organisaties zelf controle houden over hun data en systemen, en niet afhankelijk zijn van één leverancier. Een cruciale graadmeter daarbij is gemak waarmee je van leverancier kan wisselen. Als die overstap moeilijk of quasi onmogelijk is, is er volgens hem sprake van ‘vendor lock-in’ en dus van een gebrek aan soevereiniteit. 

Zowel Daan als Christopher wezen erop dat veel oplossingen zich vandaag als “soeverein” presenteren zonder dat effectief te zijn. Grote spelers zoals Microsoft positioneren bijvoorbeeld bepaalde cloudoplossingen als Europees of soeverein, maar bieden in werkelijkheid geen garantie dat gebruikers onafhankelijk zijn of kunnen ontsnappen aan hun ecosysteem.

De problematiek van vendor lock-in kwam herhaaldelijk terug. Een illustratief voorbeeld is GitHub, dat tegenwoordig eigendom is van Microsoft. Gitlab, de belangrijkste concurrent van Github, was door de overname van Github door Microsoft afhankelijk van infrastructuur (Azure) die nu, door de overname, in het bezit was van hun concurrent Microsoft. Het kostte de organisatie uiteindelijk drie weken om over te stappen naar een andere cloudprovider. Dat is relatief snel, maar dit voorbeeld illustreert hoe snel je soevereiniteit kan veranderen door beslissingen van een leverancier en hoe groot het belang kan zijn om flexibel te zijn op dit vlak.

De kern van digitale soevereiniteit ligt volgens de sprekers daarom niet in waar data fysiek staan, maar in de mate waarin systemen interoperabel zijn en organisaties reële keuzevrijheid hebben.

De sprekers pleitten voor een pragmatische aanpak als je als organisatie meer digitaal soeverein wil worden:

• Inventariseren van gebruikte systemen en afhankelijkheden. 
• Risicoanalyse uitvoeren: welke afhankelijkheden zijn problematisch? 
• Prioriteren van acties. 
• Stapsgewijze implementatie, idealiter gedragen door interne voortrekkers rond het thema. 

Deze aanpak sluit overigens aan bij bestaande kaders, zoals de verplichtingen onder de Cyber Resilience Act, die organisaties verplicht om hun software supply chain in kaart te brengen.

Je kan als organisatie klein beginnen, bijvoorbeeld door één specifieke tool te vervangen (zoals je videoconferencingtool), en zo geleidelijk controle terugwinnen.

Een structureel probleem in België is het gebrek aan een ondersteunend ecosysteem. Er zijn weinig bedrijven die gespecialiseerd zijn in open source of Europese alternatieven, wat het voor organisaties moeilijk maakt om effectief over te stappen. Tijdens de discussie bleek ook dat aanwezige technologiebedrijven en consultants nog zoekende waren naar mogelijkheden om diensten rondom digitale soevereiniteit toe te voegen aan hun portfolio.

Dit leidt tot een klassiek kip-of-ei-probleem: er is weinig vraag omdat er weinig aanbod is, en omgekeerd. De sprekers benadrukten dat het opbouwen van een netwerk van gespecialiseerde bedrijven cruciaal is om deze impasse te doorbreken.

Andere landen tonen dat het anders kan. In Nederland en Frankrijk is digitale soevereiniteit al langer een beleidsprioriteit, en worden open source oplossingen actief gestimuleerd, bijvoorbeeld via aanbestedingscriteria.

De discussie kreeg ook een uitgesproken geopolitieke dimensie. Voorbeelden zoals de impact van sancties op internationale organisaties (waarbij toegang tot digitale diensten werd beperkt) en de beslissing van de stad Kopenhagen om afstand te nemen van Microsoft tonen aan dat digitale afhankelijkheid reële politieke en economische risico’s inhoudt.

Ook in België zijn er potentiële kwetsbaarheden, bijvoorbeeld doordat kritieke infrastructuren draaien op buitenlandse technologieën. Dit kan in extreme gevallen leiden tot strategische druk of chantage.

Ondanks het feit dat er op het vlak van digitale soevereiniteit veel laaghangend fruit te plukken valt, werd in de vragenronde ook duidelijk dat de overstap naar soevereine oplossingen niet zonder uitdagingen is:

• Gebruiksgemak en integratie blijven vaak achter bij oplossingen van big tech spelers. 
• Europese alternatieven zijn niet altijd even performant of volledig.
• De overstap vereist vaak tijdelijke dubbele systemen (hybride modellen) 
• Op verschillende lagen (data, infrastructuur, software, AI) bestaan afhankelijkheden 

De sprekers erkenden deze beperkingen, maar benadrukten dat digitale soevereiniteit geen binaire keuze is. Hybride modellen zijn mogelijk en vaak noodzakelijk: gevoelige toepassingen kunnen bijvoorbeeld draaien op soevereine systemen, terwijl minder kritieke toepassingen elders blijven.

Tot slot kwam ook de rol van artificiële intelligentie aan bod. AI kan softwareontwikkeling versnellen en experimenteren vergemakkelijken, maar brengt ook nieuwe uitdagingen met zich mee, vooral op het vlak van onderhoud en foutdetectie.

AI-systemen maken andere soorten fouten dan mensen, en die zijn vaak moeilijker te detecteren. Dit kan op termijn nieuwe afhankelijkheden creëren in plaats van ze te verminderen.

De centrale boodschap van het evenement was duidelijk: digitale soevereiniteit is geen abstract ideaal, maar een concrete strategische noodzaak én een opportuniteit voor KMO’s.

België loopt momenteel achter, maar dat biedt ook kansen. Organisaties die vandaag inzetten op open source en Europese oplossingen kunnen zich positioneren voor toekomstige regelgeving en marktvraag.

De oproep van de sprekers was dan ook:

• Stel kritische vragen aan leveranciers, breng het onderwerp ter sprake.
• Breng het onderwerp op de agenda binnen organisaties en beleid.
• Begin klein, maar begin nu. Dat geldt voor zowel organisaties die digitaal autonomer willen worden, alsook voor bedrijven die digitale soevereiniteit als een (business) kans zien.

Of zoals het in de slotconclusie werd samengevat: “Be the change you want to see in the world.”

AI-attributie: Dit verslag werd door de auteurs opgesteld met behulp van ChatGPT en voorafgaand aan publicatie door mensen nagelezen.

Auteursrechten illustratie: Anna Riepe & FARI via betterimagesofai.org