Verslag: ‘Advancing Digital Sovereignty Initiatives in Belgium’

Op donderdag 7 mei 2026 organiseerde BeLibre in samenwerking met het Kenniscentrum Data & Maatschappij het evenement Advancing Digital Sovereignty Initiatives in Belgium. Centrale thema’s waren opensourcesoftware, de rol van belangenorganisaties en bedrijven bij digitale autonomie, en de obstakels die bedrijven, overheden en landen ervaren om stappen te zetten richting digitale soevereiniteit.

Openen gebeurde met een gesprek tussen Jurgen Gaeremyn van BeLibre, Alain Reul van EduCode en Christopher Peeters, trekker van de de voorlopig naamloze Belgische open source business alliance (OSBA).

• BeLibre is een Belgische organisatie die individuen en organisaties uitnodigt om kritisch na te denken over hun technologische keuzes en de individuele en maatschappelijke gevolgen daarvan 
• EduCode is een Brusselse vzw en conferentie‑initiatief rond digitaal onderwijs, sterk gelinkt aan open source 
• OSBA is een associatie van opensource bedrijven, die vaak dienst doen als contactpunt over opensourcesoftware en belangenhartiger van bedrijven die opensourcesoftware aanbieden.

Het centrale thema van het gesprek was vrije en opensourcesoftware (FOSS). FOSS is software die – al dan niet gratis beschikbaar – gebruikers toelaat om onder de voorwaarden vastgelegd in de opensourcelicentie de broncode te bekijken, gebruiken en wijzigen. FOSS kan helpen aan het verwerven van digitale autonomie, door:

•  Meer transparantie.  FOSS maakt duidelijk hoe software werkt. Je zit minder vast aan één leverancier en kan de software aanpassen aan lokale behoeften.
•  Sterk op lange termijn.  Bezwaren tegen FOSS ontstaan vaak door kortetermijndenken. Op langere termijn beschermt FOSS je tegen problemen zoals vendor lock-in, stopgezette producten, stijgende kosten of onverwachte geopolitieke impact (bijvoorbeeld wanneer toegang tot software plots beperkt wordt, zoals de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof overkwam).
•  Meer eigenaarschap en creativiteit in onderwijs. Met FOSS gebruiken leerlingen digitale tools niet alleen, ze kunnen er ook zelf mee aan de slag. Dat stimuleert creativiteit en geeft hen meer controle en inzicht.

In een co-creatie sessie dachten de deelnemers na over de mogelijke obstakels om tot meer digitale autonomie te komen. De oefening ging als volgt. Beeld je in: je werkt als bedrijf, overheid of land richting meer autonomie, maar je verneemt een boodschap uit de toekomst dat je project gefaald is. Tijd voor een premortem autopsie: waarom is ons project gestorven? De aanwezigen deden de denkoefening in groepjes op het niveau van landen, overheden, en bedrijven.

Landenniveau

Op landenniveau werden veel mogelijke obstakels besproken. Bovenaan staan bezorgdheden rond versnippering van bevoegdheidsniveaus, het ontbreken van technische vaardigheden om afstand te doen van SaaS, maar ook bezorgdheden over de politisering van digitale autonomie. 

Overheidsniveau

Op het niveau van een overheidsdienst kwamen dezelfde, maar ook andere bezorgdheden tot uitdrukking. Zo zitten overheden vaak vast aan bepaalde contracten, of is er zeer weinig interne bereidwilligheid tot verandering. Daarnaast is er te weinig kennis bij overheidsdiensten om correct met FOSS-alternatieven aan de slag te gaan. Bovenal ontbreekt vaak een langetermijnstrategie en de (politieke) wil om die uit te voeren.

Bedrijfsniveau

Op het niveau van een bedrijf kwamen er verschillende zorgen uit de bus. Een bedrijf is maar één speler binnen een grote, globale context. Bredere (geo)politieke en economische trends zouden dan ook snel de weg naar digitale autonomie kunnen versperren. Maar ook de doelstellingen en structuur van een bedrijf kunnen in de weg liggen. Het feit dat een bedrijf zich vaak moet verantwoorden richting aandeelhouders en moet concurreren met andere bedrijven maakt dat de langetermijnvisie die de basis vormt van digitale autonomie het onderspit zou kunnen delven tegenover kortetermijndenken. Ook een gebrek aan kennis en expertise binnen het bedrijf vormt een reëel obstakel.

Vanuit het noorden kwam Bram Buys van de Nederlandse OSBA (DOSBA) de geleerde lessen duiden. Na twee keer een valse start (in 1999 en 2009), is DOSBA sterk gegroeid de laatste jaren. 

Sinds 2020 heeft de Nederlandse overheid een beleid van ‘Open Source, tenzij …’. Volgens DOSBA valt het succes van FOSS in belangrijke mate te begrijpen door de samenkomst van een aantal factoren, zoals de brede erkenning dat cloud lock-in een ernstig probleem is, de geopolitieke omwentelingen van de laatste jaren en de pan-Europese mobilisatie voor FOSS. In de Nederlandse context was het casus van het Internationaal Strafhof erg impactvol. 

Hun advies voor een Belgische OSBA? Laat je niet leiden door ideologisch puritanisme, maar aanvaard steun van iedereen die denkt dat FOSS belangrijk is. Zorg daarnaast ervoor dat jij het telefoonnummer bent dat een ieder kan bellen voor advies rond FOSS.

Afsluiten deed het evenement met een overzicht door Katrien Bernaerts van Kenniscentrum Digisprong over de omzwervingen van FOSS in het Vlaamse onderwijs. Vanaf een bescheiden start met e-leren.be (2008) en Toll-net (2011), werd de Xerte Online Toolkit beschikbaar waar leerkrachten hun eigen tools konden maken. Dit wordt verder ondersteund vanuit het Kenniscentrum Digisprong, dat voor opleidingen zorgt rond digitale vaardigheden. 

Vanuit het departement onderwijs werkte Digisprong ook mee aan KlasCement.be waar kwalitatief leermateriaal gebouwd en gedeeld kan worden door leerkrachten. Dit jaar wordt de lijn doorgetrokken en wordt er geïnvesteerd in de uitrol van een uitgebreide leeromgeving over opensource tools en hoe die gebruikt kunnen worden in zowel de klas- als de schoolcontext. Wat begon als een stille opbouw, wordt nu een krachtige hefboom voor duurzaam en innovatief onderwijs.

Meer weten over dit onderwerp? Bekijk dan eens onze dossierpagina digitale soevereiniteit. Hier vind je publicaties en tools om digitale soevereiniteit beter te begrijpen en hierover bewuste keuzes te maken. 

Dennis Vanden Auweele

Coverafbeelding door Nadia Piet  & Archival Images of AI + AIxDESIGN via betterimagesofai.org.